Đứng nơi cầu Suzê bên hồ Xuân Hương nhìn ngược về hướng đông, nơi có ga xe lửa, dãy biệt thự cổ Trần Hưng Đạo hay khu resort Hoàng Anh Gia Lai sẽ thấy dáng hình dải suối rau xà lách xoong ấy.

Ấp Hồng Lạc nép trong một thung lũng không sâu, có đỉnh đồi cao hai bên là dải rừng thông đường Hùng Vương và trục đường xe lửa răng cưa. Dải trũng sình dọc theo con suối Hồng Lạc để chảy ra hồ Xuân Hương hình thành một dòng chảy xà lách xoong. Mỗi tháng có 70-80 tấn rau xanh lấy lên từ dải sình hai bên suối ấp Hồng Lạc này tung đi xa gần.

Nơi đó có những người sống bằng nghề chụp hình dạo, chạy xe thồ, đánh xe ngựa, có anh hàng phở, cô nàng bún riêu, bà già mì Quảng, có cô cửa hàng sách, chị cho thuê băng đĩa, ông kiến trúc sư kỳ dị, có người mù mở cơ sở matxa “sạch”, chàng kỹ sư vật lý hạt nhân và có cả bác nhân viên ngành hỏa xa bạc phơ mái tóc mà ngày người ta ra tay tháo dỡ tuyến đường sắt răng cưa Phan Rang - Đà Lạt ông đã ôm lấy nó mà khóc một mình... Tuy nhiên, tất cả những nghề nghiệp kia đều là phụ họa, là “phát sinh”, bởi linh hồn của ấp lưu cữu trong lòng người Đà Lạt về nó là... thứ rau có tên gọi xà lách xoong.

Những cư dân đầu tiên ở đây sống bằng nghề trồng xà lách xoong, hay nói cách khác ấp này hình thành nhờ xà lách xoong. Nhớ năm ngoái, dịp lễ kỷ niệm 115 năm Đà Lạt, chính quyền chỉ định ấp mang xà lách xoong lên triển lãm. Giữa rừng rau củ đầy màu sắc và danh giá: sú, suplơ, khoai tây, cà rốt, cải thảo, đậu Hà Lan và muôn hoa các loài, “nàng” rau xà lách xoong lặng lẽ cười.

2. Suốt 70-80 năm nay, kể từ ngày người Pháp đưa giống rau giàu dinh dưỡng xà lách xoong sang đây, nó đã được trồng ngay tại ấp này. Đó là thứ rau đặc biệt, dễ dùng, ăn sống, nấu canh... đều tuyệt! Nhờ chịu bám xuống sình, tắm trong sương và trưởng thành trong cái lạnh Đà Lạt nên xà lách xoong suối Hồng Lạc mới giòn ngon, khó quên đến thế.

Cứ nhìn thứ xà lách thân hình cao, thân to, lá dày, bóng mượt, bẻ nghe giòn tan, tiếng vang đến tai là biết ngay “thuộc về ấp Hồng Lạc”. Nhưng sình lầy mà dơ thì xà lách xoong không sống, nước phải thông suốt như mưa chảy từ trên cao xuống, cứ thoải mái ngập suối ngập vườn thế. Đây cũng là dòng thực vật “gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”.

Mười năm trước, ấp - suối và dải vườn rau xà lách xoong ở suối Hồng Lạc là một điểm nhấn xanh, một khoảng thanh bình về người và nơi chốn, một vạch duyên riêng có của phố núi, một giá trị. Ngày trước người ta chỉ cho trồng xà lách xoong mà cấm tuyệt chuyện mơ tưởng xâm chiếm, xây nhà đe nạt không gian xanh sát của con suối, vì chính nó cùng những lớp vườn rau kia là tấm lưới lọc tự nhiên vĩ đại cho nguồn nước đổ về hạ lưu là hồ Xuân Hương để “con mắt Đà Lạt” này luôn trong thanh, quyến rũ, thu hút du khách.

3. Rồi một ngày lượn qua ấp, nhìn lại chợt giật mình vì tự dưng bêtông vô tư liếm dần dải thảm xanh tự nhiên ấy. Nhà cửa ép con suối Hồng Lạc từ hai bên, nó teo tóp lại. Thấy thảm thương.

Sáng nay mùa xuân về, cái ấp Hồng Lạc còn chút hiền hòa vẫn se lạnh và đỏng đảnh ký ức núi, thoi thóp dáng vóc vườn - phố đặc trưng Đà Lạt. Những người nông dân Hồng Lạc đang hối hả thu hoạch những vụ xà lách xoong cuối cùng, vì đã nhận được thông báo đền bù 60.000 đồng cho mỗi mét vuông ruộng rau xà lách xoong kia. Họ bảo nếu có chỗ đất sình phù hợp sẽ đi thuê để tiếp tục được trồng xà lách xoong, “nhưng chẳng còn con suối nào nữa đâu, thành phố cả rồi. Đây (suối Hồng Lạc) là chỗ trú cuối cùng của nó!”.

Tôi tranh thủ chụp những tấm hình cuối cùng về cái ấp tần tảo có thứ rau lặng lẽ đặc sắc (nhưng tên không cần có trong danh mục rau xuất khẩu của Đà Lạt!), có con suối đặc biệt mang tên hạnh phúc ước ao tươi hồng này để ai đó trong ấp mai này cần “ngắm lại” ngày xưa, tôi sẽ tặng từng người.